क्रोध आणि हिंसेची शिक्षा
सामान्य माणसालाही नैतिक मूल्ये काय आहेत, अनैतिक काय आहे, पाप आणि पुण्य काय आहे हे सोप्या-सरळ भाषेत रामायण, महाभारतात सांगितले आहे. त्यातलीच एक गोष्ट अश्वत्थामा या द्रोणपुत्राची. क्रोध, क्रोधातून हिंसा याची परिणिती अखेर काय होते व त्याचे गांभीर्य किती आहे, हे त्यातून लगेच समजते.
अश्वत्थामा जन्माला आला तेव्हा द्रोणाचार्यांनी शंकराचे तप केले होते आणि अजर व अमर असे शूर बालक मला मिळू दे, त्याला ब्रह्मास्त्र मिळू देत, त्याचे सर्व मानवजातीवर वर्चस्व राहू दे, त्याच्यावर कोणत्याही शस्त्राचा किंवा रोगाचा प्रभाव पडू नये, अशी ती बहुमुखी विनंती होती आणि शिवाने ती पुरी केली होती.
कौरव-पांडव युद्धात पिता द्रोणाचार्यांचा मृत्यू झाल्याची बातमी ऐकल्यावर अश्वत्थामा अत्यंत क्रोधित झाला. सर्व पांडवांना ठार मारावे, असे त्याने ठरविले. त्यावेळी त्याने एक दृश्य पाहिले. घुबडाला रात्री दिसत असल्याने घुबड कावळ्यावर हल्ला करीत होते. कावळ्याला रात्री दिसत नाही. दिवस उगवल्यावर घुबडाला काही दिसत नाही आणि मग कावळे त्याच्यावर हल्ला करतात. यावरून पांडवांना रात्री मारणे श्रेयस्कर वाटले म्हणून त्याने रात्री हल्ला केला. त्याला पांडव सापडले नाहीत. पांडवांचे पाच पुत्र झोपले होते. त्याने त्यांची हत्या केली.
एवढेच नव्हे तर त्याने अर्जुनपुत्र अभिमन्यूची पत्नी उत्तरा गरोदर असताना, तिच्या गर्भावर ब्रह्मास्त्र सोडले. एका जन्माला न आलेल्या बाळावर त्याने क्रोधाग्निमुळे ब्रह्मास्त्र सोडले. अर्थात, कृष्णाने ते ब्रह्मास्त्र सुदर्शनचक्राने रोखले व तो गर्भ सुरक्षित ठेवला. यानंतर अश्वत्थाम्याची खरी गोष्ट सुरू होते. कृष्णाने संतप्त होऊन त्याच्या कपाळावरील नीलमणी काढून घेतला आणि त्याला शाप दिला. ''तू कलियुग संपेपर्यंत एकटाच भुतासारखा भटकत राहशील. मानवजातीत तुला मिसळता येणार नाही. तुला घर असणार नाही. तुला एकाकी भटकंती करावी लागेल. तुझे रक्षण करणारा नीलमणी मी काढला आहे. तेथील जखम बरी होणार नाही. तुला वेदना होत राहतील.'' अशा शापाने तो आजही पश्चातापदग्ध अवस्थेत भटकत आहे. याबाबत आख्यायिका सांगितल्या जातात.
तो गुजरातमध्ये नर्मदा नदीच्या आसपास भटकतो. तो कर्नाटकात गेला होता. त्याला तेथील विद्वानाने ओळखले व त्याचे पाय धरले. अश्वत्थाम्याने विचारले, 'तुला काय पाहिजे?' 'मला कानडीत महाभारत लिहायचे आहे. ते तुझ्या कृपेने पूर्ण होऊ दे.' मग कन्नड महाभारत लिहून झाले. महंमद घोरीला तीनदा पराभूत करणारा पृथ्वीराज चौहान जंगलात फिरत असताना त्याला खूप उंच माणूस दिसला. तो १२ फूट उंच होता. त्याच्या कपाळावर जखम होती. पृथ्वीराजाकडे वैद्यविद्येचे ज्ञानही होते. त्याने ती जखम व्हावी म्हणून आठ दिवस उपचार केले. मात्र, ती जखम बरी झाली नाही. तेव्हा पृथ्वीराजाच्या लक्षात आले की तो अश्वत्थामा आहे. मग अश्वत्थामा लगेच अदृश्य झाला. अशा एक ना अनेक आख्यायिका आहेत. त्यावर विश्वास ठेवा अथवा न ठेवा. पण कृष्णाने सांगितलेल्या गीतेतील क्रोध आणि हिंसा याची परिणती किती भयंकर असते, याची प्रचीती मात्र अश्वत्थाम्याच्या कथेतून येतेच.
~ विलास मोहिते (महाराष्ट्र टाईम्स, ०५ नोव्हेंबर २०१४)
